Kort antwoord
Een 'strafblad' bestaat officieel niet. Wie als verdachte van een misdrijf bij het OM bekend is geweest, heeft justitiële documentatie, ook na een sepot of vrijspraak. Dat hoeft geen gevolgen te hebben: bij een VOG telt of een feit relevant is voor de functie.
Veel mensen die met politie of justitie in aanraking zijn geweest, stellen dezelfde vraag: heb ik nu een strafblad? Het woord roept het beeld op van een stempel dat iemand voor het leven achtervolgt en de weg naar werk, een huurwoning of een reis afsluit. De werkelijkheid is genuanceerder. Het begrip strafblad komt in de wet niet voor; de wet spreekt van justitiële documentatie, en daarin wordt veel meer vastgelegd dan alleen veroordelingen. Tegelijk heeft een aantekening in die documentatie veel minder vaak gevolgen dan wordt gevreesd. In dit artikel leggen wij uit wat er precies wordt geregistreerd, hoe lang, wie erin kan kijken en wat het betekent voor de Verklaring Omtrent het Gedrag.
Wat is justitiële documentatie?
Justitiële gegevens zijn gegevens over de toepassing van het strafrecht die worden vastgelegd in het Justitieel Documentatiesysteem, beheerd door de Justitiële Informatiedienst (Justid) namens de minister van Justitie en Veiligheid. Wat in de volksmond een strafblad heet, is officieel een uittreksel justitiële documentatie: een overzicht van die gegevens dat aan politie, Openbaar Ministerie, rechters, reclassering en enkele andere wettelijk aangewezen instanties wordt verstrekt. Registratie vindt alleen plaats voor feiten die zijn gepleegd door personen van twaalf jaar of ouder.
Bij misdrijven is de regel eenvoudig: zodra het Openbaar Ministerie een proces-verbaal in behandeling neemt, wordt de zaak geregistreerd. Dat gebeurt dus al tijdens de zaak, voordat er een beslissing is. Ook de afloop wordt vastgelegd, en dat geldt niet alleen voor veroordelingen. Een sepot, een vrijspraak, een ontslag van alle rechtsvervolging, een strafbeschikking en een transactie worden allemaal opgenomen. Alleen twee sepotbeslissingen blijven buiten de documentatie: het sepot omdat iemand ten onrechte als verdachte is aangemerkt (code 01) en het sepot wegens rechtmatige geweldsaanwending door een ambtenaar (code 09). Wie dus na een aanhouding voor een misdrijf is vrijgesproken of een sepot wegens onvoldoende bewijs heeft gekregen, heeft justitiële documentatie.
Bij overtredingen ligt de drempel hoger. Die worden alleen geregistreerd wanneer de rechter een taakstraf, een vrijheidsstraf of een geldboete van ten minste € 130 heeft opgelegd, wanneer een strafbeschikking van € 130 of meer is uitgevaardigd of wanneer een bijkomende straf is opgelegd. Een onvoorwaardelijk sepot van een overtreding en een strafbeschikking onder € 130 blijven buiten de documentatie. Voor bepaalde overtredingen, onder meer uit de Wegenverkeerswet, geldt die drempel echter niet; rijden zonder rijbewijs of onverzekerd rijden wordt altijd geregistreerd. Verkeersboetes die administratief worden afgedaan (Mulderboetes) en bestuurlijke boetes vallen buiten het strafrecht en komen nooit in de justitiële documentatie. Een met succes afgeronde Halt-afdoening evenmin.
Hoe lang blijven de gegevens bewaard?
De bewaartermijn hangt af van het wettelijk strafmaximum van het feit, niet van de straf die is opgelegd. Gegevens over misdrijven waarop minder dan zes jaar gevangenisstraf staat, worden twintig jaar bewaard; bij misdrijven waarop zes jaar of meer staat, dertig jaar. De termijn gaat lopen vanaf de einduitspraak of het sepot, en wordt opnieuw verlengd wanneer binnen die periode een nieuwe einduitspraak wegens een ander misdrijf volgt. Bij ernstige zedenmisdrijven en bij levenslange gevangenisstraf geldt een termijn van tachtig jaar. Gegevens over overtredingen worden na vijf jaar vernietigd, of na tien jaar wanneer een vrijheids- of taakstraf is opgelegd. Belangrijk is dat deze bewaartermijnen iets anders zijn dan de terugkijktermijn die bij een VOG wordt gehanteerd; daarover hieronder meer.
Wie kan mijn gegevens zien en hoe kan ik ze inzien?
Werkgevers, verhuurders en verzekeraars kunnen uw justitiële documentatie niet opvragen. Het uittreksel wordt uitsluitend verstrekt aan instanties die de wet daarvoor aanwijst. U kunt zelf wel een overzicht van uw justitiële gegevens aanvragen bij Justid, per e-mail of per post met een kopie van uw identiteitsbewijs. Binnen zes weken ontvangt u bericht en haalt u het overzicht persoonlijk op bij een rechtbank. Dat overzicht is bedoeld voor eigen gebruik; een werkgever mag er niet om vragen en het dient niet als vervanging van een VOG. Zijn de gegevens onjuist, dan kunt u bij Justid om correctie vragen. Verwijdering van juiste gegevens is alleen in zeer bijzondere persoonlijke omstandigheden mogelijk en wordt zelden toegewezen.
De VOG: relevantie voor de functie, niet het strafblad op zich
De meeste zorgen over een strafblad gaan in werkelijkheid over de Verklaring Omtrent het Gedrag. Die wordt afgegeven door Justis, de screeningsautoriteit van het ministerie, en de beoordeling verloopt anders dan vaak wordt gedacht. Justis kijkt niet of iemand een aantekening heeft, maar of de geregistreerde feiten, als zij zouden worden herhaald, een risico vormen voor de functie of het doel waarvoor de VOG wordt gevraagd. Een veroordeling wegens rijden onder invloed is relevant voor een chauffeur, maar doorgaans niet voor een administratief medewerker. Daarbij geldt een terugkijktermijn: standaard vier jaar, voor jongeren tot 23 jaar twee jaar, en langer voor bijzondere functies zoals taxichauffeur, advocaat of rechter. Voor zedenmisdrijven en terroristische misdrijven is de terugkijktermijn onbeperkt. Wordt binnen de terugkijktermijn een relevant feit gevonden, dan weegt Justis vervolgens de omstandigheden: de afdoening van de zaak, het tijdsverloop, het aantal feiten en het belang van de aanvrager bij de VOG.
De cijfers laten zien hoe genuanceerd de praktijk is. In 2024 werden bijna 1,6 miljoen VOG's voor natuurlijke personen aangevraagd. Bijna 246.000 aanvragers hadden justitiële documentatie en kregen de verklaring toch; slechts 2.877 aanvragen werden geweigerd, minder dan twee op de duizend. Wie geen justitiële documentatie heeft, krijgt de VOG altijd. Is Justis van plan de VOG te weigeren, dan ontvangt u eerst een voornemen tot afwijzen, waarop u binnen twee weken een zienswijze kunt indienen. Volgt toch een weigering, dan kunt u binnen zes weken bezwaar maken en daarna beroep instellen bij de bestuursrechter.
Wat betekent dit voor u?
Een aantekening in de justitiële documentatie is dus geen uitzondering, maar het gevolg van ieder contact met het Openbaar Ministerie over een misdrijf, ook als dat contact goed afliep. De gevolgen zijn in de meeste gevallen beperkt: alleen bij een VOG-aanvraag voor een functie waarvoor het feit relevant is en binnen de terugkijktermijn, komt het tot een inhoudelijke beoordeling, en ook dan wordt de verklaring veel vaker wel dan niet afgegeven. Toch kan een weigering grote gevolgen hebben voor werk of opleiding. In de zienswijze- en bezwaarfase valt met een goede onderbouwing van de omstandigheden en van het belang bij de VOG veel te bereiken. Defence Advocaten treedt op in VOG-procedures en adviseert over de gevolgen van een strafzaak voor uw justitiële documentatie, bijvoorbeeld bij de keuze voor een sepot, een strafbeschikking of een zitting. Neem gerust contact met ons op.